ಈ ಫೋಟೋವನ್ನು ಕೋರ್ಟ್-ಐ ಹಿಂದೆ ತೆಗೆಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾದ ರಂಜನ್ ಗೊಗೊಯ್, ಶರದ್ ಬೋಬ್ಡೆ, ಡಿವೈ ಚಂದ್ರಚೂಡ್, ಅಶೋಕ್ ಭೂಷಣ್ ಮತ್ತು ಅಬ್ದುಲ್ ನಜೀರ್ ಇದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ನಡೆಯಾಗಿತ್ತು, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ಈ ರೀತಿ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ತೀರ್ಪುಗಳನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿರುವ ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರ ಈ ಫೋಟೋ ಅವರು ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪುಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರದೇ ವಿಜಯದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈಗ ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೇ? ಭವಿಷ್ಯದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೆಂಬಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅವರು ಕುಳಿತಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಫೋಟೋ ತೆಗೆಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಬಹುದೇ?

ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದು ಮಾಡುವುದು ಸೂಕ್ತವೇ ? ಪ್ರಧಾನಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಇಬ್ಬರ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಅಥವಾ ಹಿಂದೂವೊಬ್ಬ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಇದು ಹಿಂದೂ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಿಗುವ ವಿಶೇಷ ಭಾಗ್ಯವೇ?

ತಮ್ಮ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು  ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕೇ , ಇದು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಫೋಟೋ-ಆಪ್‌ಗಾಗಿ ಮಾಡಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಚಮತ್ಕಾರ ಎಂದೆನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರದ ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಬಹುದೇ?

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಿನಾಚರಣೆಯ ನಂತರ, ಸಿಜೆಐ ಅವರು ಕೈಹಿಂದೆ ಕಟ್ಟಿ ನಿಂತಿರುವ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಅಮಿತ್ ಶಾಗೆ  (ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್‌ನಲ್ಲೂ ಕೂಡ) ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಫೋಟೋ (ಈ ಬಾರಿ ಇದನ್ನು ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರೇ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಲ್ಲ) ಬಳಿ ಇದೆ. ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಈ ರೀತಿಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕೇ?

ಆದರೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಫೋಟೋ ಪ್ರೇಮಿ ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಮತ್ತು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅವರ ಫೋಟೋ-ಆಪ್‌ಗಳ ಮೇಲಿನ ಬಯಕೆಯ ಕುರಿತು ನೋಡೋಣ. ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಕೆಲವು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಸಿಜೆಐ ಸಮಾನರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು. ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಏನು ಮಾಡಬಹುದೋ, ಅದನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮಾಡಲು ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪೂರ್ವನಿದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಸಹಜವಾಗಿ, ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಫೋಟೊ ತೆಗೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಒಲವು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರು ಅಂತಹ ಅಬ್ಬರದ ಸ್ವಯಂ-ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೆ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಇದು ಒಂದು ಮಾದರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನಿವೃತ್ತ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯಪಾಲರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕೇ? ಅವರು ತಮ್ಮ ತೀರ್ಪುಗಳನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸಬೇಕೇ?  ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಸಂವಾದಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಬೇಕೇ ?

ಸಿಜೆಐಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂ-ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕು ಇಲ್ಲ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಅವರು ಇತರ ಎಲ್ಲ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೂ ಸಮಾನರು. ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಸಹ ಪಾಲಿಸಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಮುರಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮೂಲಕ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಲೇಖನ: ರಾಜೀವ್ ಧವನ್, ಹಿರಿಯ ವಕೀಲರು 

(ದಿ ಇಂಡಿಯಾ ಕೇಬಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದ ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ದಿ ವೈರ್‌ ಮರುಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಈ ಲೇಖನದ ಅನುವಾದವನ್ನು ಪೀಪಲ್‌ ಮೀಡಿಯಾ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.)

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರ ಕಾಮೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನಾಗರತ್ನ ಅವರು “ಅನರ್ಜಿತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಲ್ಲದ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಧುಲಿಯಾ ಅವರು ಸಿಜೆಐ ಅವರ ಟೀಕೆ “ಒರಟು”, ಈ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡುವುದನ್ನು “ತಪ್ಪಿಸಬಹುದಿತ್ತು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಸಿಜೆಐ ಡಿವೈ ಚಂದ್ರಚೂಡ್, ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಹೃಷಿಕೇಶ್ ರಾಯ್, ಬಿವಿ ನಾಗರತ್ನ, ಸುಧಾಂಶು ಧುಲಿಯಾ, ಜೆಬಿ ಪರ್ದಿವಾಲಾ, ಮನೋಜ್ ಮಿಶ್ರಾ, ರಾಜೇಶ್ ಬಿಂದಾಲ್, ಸತೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ಟಿನ್ ಜಾರ್ಜ್ ಮಸಿಹ್ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ 9 ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಪೀಠವು ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸಂವಿಧಾನದ ಪರಿಚ್ಛೇದ 39(ಬಿ) ಪ್ರಕಾರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ವಿತರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರದ ಬಾಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ “ಸಮುದಾಯದ ವಸ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ – material resources of community” ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆಯೇ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಬಹುಮತದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಬರೆದ CJI ಚಂದ್ರಚೂಡ್, ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ವರ್ಸಸ್ ರಂಗನಾಥ ರೆಡ್ಡಿ (1978) 1 SCR 641 ರಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ತಿಗಳು ಸಹ “ಸಮುದಾಯದ ವಸ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ” ಒಳಗೆ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. 

ಸಿಜೆಐ ಬರೆದ ಬಹುಮತದ ತೀರ್ಪು ಸಂಜೀವ್ ಕೋಕ್ ಮ್ಯಾನುಫ್ಯಾಕ್ಚರಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ವರ್ಸಸ್ ಭಾರತ್ ಕೋಕಿಂಗ್ ಕೋಲ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು Anr‌ (1983) 1 SCR 1000 ನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಒ ಚಿನ್ನಪ್ಪ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ನೀಡದ ತೀರ್ಪನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. 
ಒ ಚಿನ್ನಪ್ಪ ರೆಡ್ಡಿ ತೀರ್ಪು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತ್ತು.

ಎಲ್ಲಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು-ಖಾಸಗಿಯಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಲಿ-ಸಮುದಾಯದ ವಸ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನಾಗರತ್ನ ಅವರು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಕುರಿತು ಸಿಜೆಐ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ತಮ್ಮ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನಪ್ಪ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು “ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತ” ದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನಾಗರತ್ನ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುವಾಗಲೂ ಸಂವಿಧಾನ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ನಾಗರತ್ಹೇನ ಳಿದರು.

ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆ: “.. ಈ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪಾತ್ರವು ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಯನ್ನು ಹಾಕುವುದಲ್ಲ, ಆದರೆ “ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ” ಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕುವ ರಚನಕಾರರ ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವುದು. ಕೃಷ್ಣಯ್ಯರ್ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸಂವಿಧಾನ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. .”

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ವಿಶಾಲವಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳನ್ನು ಆಗ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನಾಗರತ್ನ್ ಅವರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀರ್ಪನ್ನು ತಲುಪಲು ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿಂದನೆ ಮಾಡಬಹುದೇ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದಾರೆ.

“ಏನೇ ಇರಲಿ, ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿನ ಚರ್ಚೆಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಶಾಲವಾದ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಸಮಯದ ಏರಿಳಿತದ ಸಮಗ್ರ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿಂದ, ನಾವು ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ದೂಷಿಸಬಹುದೇ ಮತ್ತು “ಅಪರಾಧ” ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಬಹುದೇ? ಇದರಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ತಲುಪಲು ಮಾತ್ರವೇ?”.

ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರು “ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿನ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ದೋಷವು ಕಠಿಣ ಆರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಆಧಾರವಾಗಿ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. … ರಾಜ್ಯವು ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವ ಏಕೈಕ ಆರ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ನಮ್ಮ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕ್ ಮತ್ತು ತತ್ವಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅವಲೋಕನವನ್ನು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನಾಗರತ್ನ ಅವರು “ಅನರ್ಜಿತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಲ್ಲದ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ:

ಇಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಕಳಂಕಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ನಾಗರತ್ನ ಅವರು ತಮ್ಮ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ:

“It is a matter of concern as to how the judicial brethren of posterity view the judgments of the brethren of the past, possibly by losing sight of the times in which the latter discharged their duties and the socio-economic policies that were pursued by the State and formed part of the constitutional culture during those times. Merely because of the paradigm shift in the economic policies of the State to globalisation and liberalisation and privatisation, compendiously called the “Reforms of 1991”, which continue to do so till date, cannot result in branding the judges of this Court of the yesteryears “as doing a disservice to the Constitution”.

“I may say that such observations emanating from this Court in subsequent times creates a concavity in the manner of voicing opinions on judgments of the past and their authors by holding them doing a disservice to the Constitution of India and thereby implying that they may not have been true to their oath of office as a Judge of the Supreme Court of India.

Of course, no particular line of thinking is static and changes are brought about by the State by bearing in mind the exigencies of the times and global impact particularly on the Indian economy. Such attempts to create an environment suitable to the changing times have to be also appreciated by the judiciary, of course, by suitably interpreting the Constitution and the laws. But by there being a paradigm shift in the economy of this Country, akin to Perestroika in the erstwhile USSR, in my view, neither the judgments of the previous decades nor the judges who decided those cases can be said to have done a “disservice to the Constitution”. The answer lies in the obligation that this Court, in particular, and the Indian judiciary, in general, has in meeting the newer challenges of the times by choosing only that part of the past wisdom which is apposite for the present without decrying the past judges.

ನಂತರದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಅದೇ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಾರದು ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅವರು ಈ ಮಹಾನ್ ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸದ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ! ಆದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ!

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಧುಲಿಯಾ ಅವರು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಅಯ್ಯರ್ ಮತ್ತು ಚಿನಪ್ಪ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ:

“ನಾನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವ ಮೊದಲು, ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಟೀಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಬಲವಾದ ಅಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಬೇಕು. ಈ ಟೀಕೆ ಕಠೋರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದಿತ್ತು.”

ಕೃಷ್ಣಯ್ಯರ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಅಥವಾ ಓ. ಚಿನ್ನಪ್ಪ ರೆಡ್ಡಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಬಲವಾದ ಮಾನವತಾವಾದಿ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇದು ಕರಾಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಅವರ ತೀರ್ಪಿನ ದೀರ್ಘ ದೇಹವು ಅವರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಲ್ಲ ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜನರ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಸಹಾನುಭೂತಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಾನವನು ಅವರ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.

ಸಂಪಾದಕೀಯ ಟಿಪ್ಪಣಿ: ಸಿಜೆಐ ಚಂದ್ರಚೂಡ್ ಅವರ ತೀರ್ಪಿನ ಅಂತಿಮ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಾಧಿ’ ಹೇಳಿಕೆ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಕರಣದ ವಿವರಗಳು: Property Owners Association v. State of Maharashtra (CA No.1012/2002) & Other Connected Matters

Citation : 2024 LiveLaw (SC) 855

ತೀರ್ಪನ್ನು ಓದಲು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ

(ಲೇಖನ ಕೃಪೆ: ಲೈವ್‌ ಲಾ)

“ನ್ಯಾಯ ನೀಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು” ಎಂದು ಸಹಿ ಮಾಡಿದವರು ತಮ್ಮ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ ತೊರೆದ ತಕ್ಷಣ ಬಿಜೆಪಿ ಸೇರಿದ ಅಭಿಜಿತ್ ಗಂಗೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಅವರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಚುನಾವಣೆಯ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಹೇಗೆ ಅಧಿಕಾರ ತ್ಯಜಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಹಿ ಮಾಡಿದವರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೇಳಿಕೆ:

ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯವರು ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯವರ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಸುದ್ದಿ ವರದಿಯಿಂದ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ನಾವು ತೀವ್ರ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.

ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ಆಯ್ಕೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹಕ್ಕು. ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಉನ್ನತ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅದರ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗ್ರಹಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅಂತಹ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅವನು/ಅವಳು ಆ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದರಿಂದ ದೂರವಿರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. 

“ನ್ಯಾಯ ನೀಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು – Justice must not only be done, but must also be seen to be done” ಎಂಬುದು ರೆಕ್ಸ್ ವರ್ಸಸ್ ಸಸೆಕ್ಸ್ ಜಸ್ಟೀಸ್, [1924] 1 ಕೆಬಿ 256 ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಲಾರ್ಡ್ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ  ಲಾರ್ಡ್ ಹೆವಾರ್ಟ್ ಅವರು‌ ನೀಡಿದ ಆದೇಶವಾಗಿದೆ.

ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು 7 ನೇ ಮೇ 1997 ರಂದು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ “ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಜೀವನದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ” (Restatement of Values of Judicial Life) ಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು,  ಇದು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ಕೆಳಗಿನ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿತು:

“ನ್ಯಾಯ ನೀಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಉನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸದಸ್ಯರ ನಡವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ನಡವಳಿಕೆಯು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತದಲ್ಲಿ ಜನರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ಅಂತೆಯೇ, ಈ ಗ್ರಹಿಕೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವ ಅಧಿಕೃತ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು.”

ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಗಣನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷಪೂರಿತ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಜ್ಜವಾಗಿ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತಾರೆ, ಉನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸದಸ್ಯರು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಚುನಾವಣೆಯ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು, ಅಧಿಕಾರ ತ್ಯಜಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ , ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30 ಉನ್ನತ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಮಾಜಿ ಸದಸ್ಯರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು RSS ಗೆ ಸೇರುವ 44 ವರ್ಷಗಳ ನಿಷೇಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರು.

ಸಂವಿಧಾನದ 124 ನೇ ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ಕಾರ್ಯಾಂಗದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಲು ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ನೇತೃತ್ವದ ಸರ್ಕಾರವು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿರುವ, ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರ ಬಳಸಿ ಅಸಹಾಯಕ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತುಳಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದು ತುಂಬಾ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ನಾಗರಿಕರಾಗಿ, ಮೇಲೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಂತೆ ಮೇ 7, 1997 ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ “ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ” ಯನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ನಾವು ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಇತರ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ. ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಆಚೆಗಿನ ಅವರ ನಡವಳಿಕೆಯು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಡವಳಿಕೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.

ಸಹಿ ಮಾಡಿದವರು: 

ಇಎಎಸ್ ಶರ್ಮಾ, ಐಎಎಸ್ (ನಿವೃತ್ತ), ಮಾಜಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಜಿಒಐ
ಡಾ. ಅರುಣಾ ರಾಯ್, ಐಎಎಸ್ (ರಾಜೀನಾಮೆ), ಎಂಕೆಎಸ್‌ಎಸ್
ಡಾ. ಜಗದೀಪ್ ಚೋಕರ್, ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​ಫಾರ್ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ರಿಫಾರ್ಮ್ಸ್
ಕವಿತಾ ಶ್ರೀವಾತ್ಸವ, ಪೀಪಲ್ಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಫಾರ್ ಸಿವಿಲ್ ಲಿಬರ್ಟೀಸ್
ಅದಿತಿ ಮೆಹ್ತಾ, ಐಎಎಸ್ (ನಿವೃತ್ತ), ಮಾಜಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ರಾಜಸ್ಥಾನ
ಮೀನಾ ಗುಪ್ತಾ, IAS (ನಿವೃತ್ತ), ಮಾಜಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, GOI
ಸೆಬಾಸ್ಟಿಯನ್ ಮೋರಿಸ್, IIMA, GIM
M.G. ದೇವಸಹಾಯಂ, IAS (ನಿವೃತ್ತ), ಮಾಜಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಹರಿಯಾಣ.
ವಿಪಿ ರಾಜಾ ಐಎಎಸ್ (ನಿವೃತ್ತ), ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಎಂಎಸ್‌ಇಬಿ
ದಿನೇಶ್ ಅಬ್ರೋಲ್, ಸಿಎಸ್‌ಐಆರ್ (ನಿವೃತ್ತ)
ರಾಣಿ ಶರ್ಮಾ, ಲೇಖಕಿ, ಪರಂಪರೆ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ
ನೂರ್ ಶ್ರೀಧರ್, ವೇಕ್ ಅಪ್ ಕರ್ನಾಟಕ
ಎಂ.ಸಿ. ರಾಜನ್, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಕೀಲೆ
ಮೀರಾ ಸಂಘಮಿತ್ರ, NAPM
ನಿತ್ಯಾನಂದ್ ಜಯರಾಮನ್, ಬರಹಗಾರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ
ಅರ್ಚನಾ ಪ್ರಸಾದ್, ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ
ಅನ್ನಿ ರಾಜಾ, NFIW
ಪ್ರಿಯಾ ದರ್ಶಿನಿ, ದೆಹಲಿ ಫೋರಂ
ಡಾ. ವಸಂತಿ ದೇವಿ, ಮಾಜಿ ಉಪಕುಲಪತಿ ಡಾ. ವಸಂತಿ ದೇವಿ, MS ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧಕ
ಸುಂದರ್ , ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರ
ರಾಜನ್, ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಅರ್ಥ್, ಚೆನ್ನೈ
ಶ್ರೀಧರ್, ಪತ್ರಕರ್ತೆ
ಮರಿಯಮ್ ಧಾವಳೆ, ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ವುಮೆನ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್
ಇಳಂಗೋವನ್- ದ್ರೌಪ
ಡಾ. ಥಾಮಸ್ ಐಸಾಕ್, ಕೇರಳದ ಮಾಜಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ
ಡಾ. ಇಂದಿರಾ ಜೈಸಿಂಗ್, ಸೀನಿಯರ್ ವಕೀಲರು. ಸುಪ್. ಕೋರ್ಟ್
ವೆಂಕಟೇಶ್ ಆತ್ರೇಯ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ
ಥಾಮಸ್ ಫ್ರಾಂಕೋ, ಪೀಪಲ್ಸ್ ಕಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಮಾಜಿ ಜಿಎಸ್, ಎಐಬಿಒಸಿ