ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜನವರಿ 3 ರಂದು ನಾವು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತೇವೆ.(ಅಥವಾ ಕನಿಷ್ಠ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ). ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ. ಆದರೆ, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ನಿಂತಿದ್ದು ಫಾತಿಮಾ ಶೇಕ್. ಅವರು ಫುಲೆ ರವರ ಭೀಡೆವಾಡಾ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಕೆಯ ಕೊಡುಗೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಡೀ ಬಾಲಕಿಯರ ಶಾಲಾ ಯೋಜನೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವು ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದೆ..

ಪ್ರತೀ ವರ್ಷದಂತೆ ಈ ಬಾರಿಯೂ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜನ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಂದು ಟ್ವಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಟ್ರೆಂಡ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಕೂಡ ” I bow to the great Savithri bai phule on her jayanti. Here was a life devoted to the empowerment of the poor and marginalized” ಎಂದು Tweet ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅವರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಅನೇಕ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಕೀಯ ಮುಖಂಡರುಗಳು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರನ್ನ ಗೌರವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಗೂಗಲ್ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ‘ಡೂಡಲ್’ ಮೂಲಕ ಗೌರವಿಸಿತ್ತು. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯವರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿರೋಧಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಬರಹಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಮರಿಸಿದೆ. ಪೂನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ‘ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಪುಣೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ’ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಟಿವಿ ಸರಣಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದೂವರೆ ಶತಮಾನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ಫುಲೆ ದಂಪತಿ ಈಗ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇತಿಹಾಸವು ಅವರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ನೀಡಲೇಬೇಕು ಕೂಡ..

ಅದಾಗ್ಯೂ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಕ್ ರವರ ಜನ್ಮ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಸಹ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಕೆಲವರು ಜನವರಿ 3 ಅವರ ಜನ್ಮದಿನ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಜನವರಿ 9 ಅವರ ಜನ್ಮ ದಿನಾಚರಣೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾರೂ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಏಕೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?

ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಯತಾಸ್ಥಿತಿವಾದವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶಾಲೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರನ್ನು ಅವರ ತಂದೆ ಮನೆಯಿಂದ ಆಚೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಫಾತಿಮಾ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರ ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್ ಅವರು ಫುಲೆ ದಂಪತಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದರು. ಫಾತಿಮಾ ಶೇಕ್ ಅವರ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿಯೇ ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ತಲೆಗಳು ಉರುಳಿದ್ದವು, ಈ ರೀತಿಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭದ ಮಾತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದೂ ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ಧರ್ಮದ ಮಕ್ಕಳು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಸೇರುವುದು ಕೂಡ ಆಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾದದ್ದು. ಇವೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆಯೂ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಫುಲೆ ದಂಪತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಗಲಿಗೆ ಹೆಗಲಾಗಿ ದಿಟ್ಟತನ ತೋರಿದ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಯಾವುದೇ ಉಲ್ಲೇಖವು ಇಲ್ಲವಾಗಿರುವುದು ಬೇಸರದ ಸಂಗತಿ..

ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆಯವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಗೌರವವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಂದಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅವರ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಕುಪಿತಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಭಾರತೀಯ ನವೋದಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವಾಗ ಅವರು ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್, ಈಶ್ವರ್ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್, ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ, ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ, ಅಥವಾ ಮಹಾದೇವ್ ಗೋವಿಂದ್ ರಾನಡೆ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಆದರೆ ಆರಂಭಿಕ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ದಶಕಗಳ ಮರೆವಿನ ನಂತರವೇ ದಲಿತ ಮತ್ತು ಬಹುಜನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಆಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಾನ್ಶಿರಾಮ್ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ BAMCEF ನ ಬ್ಯಾನರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ನಂತರ ಅವರು ಬಹುಜನ ಸಮಾಜ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದಲ್ಲಿ “ಡಿಜಿಟಲ್ ದಲಿತ್” ರ (movement) ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಅವರ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಕೋಟ್ಯಾಂತರ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿತು..

ಆದರೆ ಅದೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕಿಯಾಗಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ ಫುಲೆ ದಂಪತಿಗಳಷ್ಟೇ ತೂಕದ್ದು. ಬದಲಾಗಿ ಅವರು ದೊಡ್ಡ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ನಾವು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಪ್ರಸ್ತುತವೆಂದು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿರೋಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಪುಣೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಬರಹಗಾರರ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಆಕೆ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ವಿರೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ರವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಧರ್ಮದ ಧರ್ಮಾಂಧತೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ, avaru ಒಳಗಿನವರಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದಲಿತರಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಶಾಲೆಗಳ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವುದು ಪುರುಷಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಟ್ಟಹಾಸದಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅದು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು.

ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ರವರು ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಇಸ್ಲಾಂ ಎಂದಿಗೂ ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಫುಲೆ ದಂಪತಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಜಾತಿ-ವಿರೋಧಿ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿಸಿತು. ಅವರು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮುಸ್ಲಿಂ ಪಾದ್ರಿಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ತನ್ನ ಪತಿಗೆ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ, ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರ ಈಗ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಉರ್ದು ಶಾಲೆಯ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸಬಹುದು:

1. ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ರವರು ತನ್ನ ಜೀವನ ಅಥವಾ ಕೆಲಸಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಬರೆದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆ ಅವರು ಬಹಳಷ್ಟು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಯೋಜಿತ ಪ್ರಬಂಧ, ಪ್ರಬಂಧಗಳು, ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಕವನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್‌ರಂತಹ ಜಾತಿ ವಿರೋಧಿ ಸುಧಾರಕರನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮತ್ತು ಎರಡು ಬಾರಿ ಜನಿಸಿದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರನ್ನು ದೂಷಿಸಬಹುದಾದರೂ, ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಸುಳಿವು ನೀಡುವಷ್ಟು ದಾಖಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
2. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಜಾತಿ ವಿರೋಧಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳುವಳಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳು ದಲಿತ-ಬಹುಜನ ಚಳವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. Gain omvedt ಮತ್ತು Rosalind O’ Hanlon ರಂತಹ ಹಲವಾರು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬಾಬಾ ಸಾಹೇಬ್ ಬಿ. ಆರ್.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ‘ಯಾರು ಶೂದ್ರರು’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಜ್ಯೋತಿಬಾ ಫುಲೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಮತ್ತು ಈ ದೇಶದ ದಲಿತ ಚಳುವಳಿಗೂ ಕೂಡ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದೆ ಅದಕ್ಕೆ ನಿಖರವಾದ ಕಾರಣ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ದಲಿತ ಚಳವಳಿಯು ದಲಿತೇತರ ‘ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗ’ದವರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಾದ ಫುಲೆ, ಶಾಹು ಮಹಾರಾಜ್, ನಾರಾಯಣ ಗುರು, ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಸಲೀಸಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು, ಆದರೆ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಇಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು. ಇದು ಜಾತಿ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿಯ ಪಂಥೀಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ಎಂದು ಸಂಶೋಧಕರು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬೇಕು.
3. ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೂಡ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಡೆಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆ ಜಾತಿರಹಿತ ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದು ಬಹುಶಃ ಪ್ರಬಲ ಮುಸ್ಲಿಂಮರಿಗೆ (Dominant Muslim narratives) ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ 1848 ರಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಿಯರ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹ್ಮದ್ ಖಾನ್ 1875 ರಲ್ಲಿ ಮುಹಮ್ಮದನ್ ಆಂಗ್ಲೋ-ಓರಿಯಂಟಲ್ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು, ನಂತರ ಇದು ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಯಿತು. ಸರ್ ಸೈಯದ್ ಅಹಮದ್ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವವರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಫಾತಿಮಾ ಶೇಖ್‌ ರವರೂ ಕೂಡ ಖಾನ್ ರವರಷ್ಟೇ ಸಮಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ಅವರ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿಲ್ಲ.

ರುದ್ರು ಪುನೀತ್ .ಆರ್.ಸಿ
ಆಧಾರ : ದಿ ಪ್ರಿಂಟ್

ಇವರಿಬ್ಬರ ಇತಿಹಾಸ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆಯವರ ಹೋರಾಟದ ಹಾದಿ ನಮಗೆಲ್ಲ ಚಿರಪರಿಚಿತ. ಈ ಜೋಡಿಯ ಹೋರಾಟದ ಪರಿಚಯ ನಮಗಿದ್ದರು, ಇವರ ಧೈರ್ಯ, ನೋಟದ ಹರವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪುಳಕ ಮತ್ತು ಅಚ್ಚರಿಯನ್ನ ಮೂಡಿಸದೆ ಇರದು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವಲ್ಲಿ ವಸಹಾತು ಆಳ್ವಿಕೆ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಸವಾಲುಗಳೇ ಇಲ್ಲದೆ ಹಲವು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕುಚಿತ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಆಲೋಚನೆ, ಮನೋಭಾವಗಳು ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಹೆಂಗಸರು ಶಿಕ್ಷಣ ಉಳ್ಳವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗು ಸಿಗುವುವಂತಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ವಾದಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಹೀಗೆ ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿದು ವಾದಿಸಿದ್ದು, ಹೋರಾಟ ನೆಡೆಸಿದ್ದು ಉದ್ದಾತ ಆಲೋಚನೆಯುಳ್ಳ ಭಾರತದ ಒಂದು ವಸಾಹತು ನಗರ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪೇಶ್ವಾಗಳ ಹಳೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವಿನಲ್ಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಮಾಜವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ!

ಅದ್ಭುತ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ, ಜಾತಿ ಪದ್ದತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಆಂದೋಲನ ನೆಡೆಸಿದ್ದ ಜೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆಯ ಮಡದಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಾವಿತ್ರಿ, ಪತಿಯ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ, ದಲಿತರಿಗೆ ಮತ್ತಿತರ ದಮನಿತರಿಗಾಗಿ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳನ್ನ ತೆರೆದರು. ಜನನಿಬಿಡ ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟು ಕೇಂದ್ರವಾದ ಗಂಜ್ ಪಥ್ ನಿವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದ ಜೋತಿರಾವ್ ಅವರ ಆಪ್ತಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ನೆರೆಯವರಾದ ಮಿಯಾ ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್ 1848ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಶಾಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶಾ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ. ಅಹಮದ್ ನಗರದ ಅಮೆರಿಕನ್ ಮಿಷನರಿ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಹುಡುಗಿಯರ ಪುಟ್ಟ ಗುಂಪೊಂದಕ್ಕೆ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್ ಸಹೋದರಿ ಫಾತಿಮಾ ಹೊತ್ತರು. ಮುಂದೆ ದಲಿತ ಮತ್ತು ಬಹುಜನರ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಶಾಲೆಗಳನ್ನ ತೆರೆದರು. ಸಾವಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾ ಮನೆ ಮನೆ ಅಲೆದರು, ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳನ್ನ ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಮಸಸ್ಸಿಲ್ಲದವರ ಮನವೊಲಿಸಿದರು, “ನಿಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತ”ವೆಂಬ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದರು. ಹಗಲಿರುಳೆನ್ನದೆ ತರಗತಿಯ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಅವಿರತವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು.

ಇರುವ ತರ್ಕಹೀನ ಕಟ್ಟಳೆಗಳನ್ನ ಕೆಡಹುವ ಇಂತಹ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಸವಾಲುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಸಹಜವಾಗಿಯೆ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿಗಳು ಸಿಡಿಮಿಡಿಗೊಂಡರು. ಅವರ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನ ಸಾವಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವರ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲು ತೂರಲಾಯಿತು, ಸಗಣಿ ಎಸೆಯಲಾಯಿತು, ನಿಂದಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪರಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದ ಫುಲೆಯ ತಂದೆ, ದಂಪತಿಗಳನ್ನ ಮನೆ ಬಿಡುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಇಂತಹ ಸಂಕಷ್ಟದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಫುಲೆ ದಂಪತಿಗಳ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದವರು ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್. ಆತ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ. 1856 ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅನಾರೋಗ್ಯವೊಂದು ಮತ್ತೆ ಸತಾರ ಬಳಿಯ ನಯ್ಗಾವ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಯ ಮೊರೆಹೋಗುವಂತೆ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯನ್ನ ವಿವಶಗೊಳಿಸುವರೆಗೆ ಫುಲೆ ದಂಪತಿಗಳು ಉಸ್ಮಾನ್ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದರು.

ನೂರಾರು ಸಂಶೋಧಕರ ಪರಿಶ್ರಮದ ಫಲವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆಯ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಕುರಿತು ಸಾಕಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಯಿದೆ. ಆದರೆ ಫಾತಿಮಾಳ ಬದುಕು ನಿಗೂಢವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಲ ನಂತರ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ಬರಹವನ್ನ ಅವಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯ ನೆನಪನ್ನ ಅಮರವಾಗಿಸಿಲು ದುಡಿದ ದಲಿತರ ಮತ್ತು ಬಹುಜನರ ಹುರುಪು ಈ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚಿಗಷ್ಟೇ ಅವಳನ್ನ ಕೊಂಡಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಉರ್ದು ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕ, ಬಾಲ ಭಾರತೀ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಜೀವನ ಕುರಿತಾದ ಸಣ್ಣ ಪಾಠವಿದೆ. ಆದರೆ ಅವಳ ಜೀವನದ ನೇರ ಪುರಾವೆಗಳು, ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ನಶಿಸಿಹೋಗಿವೆ.

ಅದೃಷ್ಟವೆಂಬಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿರುವ ಫಾತಿಮಾಳ ಒಂದು ಫೋಟೋಗ್ರಾಫ್ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಫೋಟೋ ಬಿಟ್ಟು ಅಂತರ್ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಡುವ ಬೇರೆಲ್ಲವೂ ಚಿತ್ರಕಾರರು ಕುಂಚದಿಂದ ಮೂಡಿದ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಚಿತ್ರಗಳು. ಇರುವ ಈ ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವೇ ಫಾತಿಮಾಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಬದುಕಿದ ಕಾಲ, ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಪಾತ್ರದ ಕುರಿತು ಹಲವು ವಿಷಯವನ್ನ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನ 1850ರ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಆಗಿನ್ನೂ ಡಿಗೇರೋ ಟೈಪ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಫೋಟೋಗ್ರಫಿ ಎಲ್ಲರ ಕೈಗೆಟುಕುವಂತೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಫುಲೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಗತಿಪರ ಸಹಕೆಲಸಗಾರಿಗೆ ಫೋಟೋಗ್ರಫಿಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಅರಿವಿತ್ತು. ಅದರಿಂದಲೇ ಜೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆ ಅವರ ಮುಂಚಿನ ಚಿತ್ರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.

ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ನೇರ ಕ್ಯಾಮೆರಾವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ನವನವೀನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಸಿವಿಸಿಗೊಂಡ ಫಾತಿಮಾ ಕ್ಯಾಮೆರಾದ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಯಿಸಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ತರಹದ ಆಕರ್ಷಕ ಸೀರೆ ಉಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಚಿತ್ತಾರಗಳಿಲ್ಲದ ಸಾಧಾರಣ ಸೀರೆಯಾದರು ಸರಳ ಹಾಗು ಪ್ರಭಾವಿ ಅಂಚುಗಳುಳ್ಳ ಸೀರೆಯವು. ದಕ್ಷ ಶಿಕ್ಷಕರೆಂದು ತಮ್ಮನ್ನ ತಾವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉಟ್ಟ ಸೂಚಕ ಸೀರೆಗಳವು. ಸರಳವಾಗಿ ಉಟ್ಟ ಘನತೆಯುಳ್ಳ ಸಮವಸ್ತ್ರಗಳವು. ಅವರು ಸೀರೆಗಳನ್ನ ಆಧುನಿಕ ನೀವಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನ ಗಮನಿಸಬಹುದು. ವಸಾಹತು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶುರುವಾದಾಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಶೈಲಿಯಿದು. ಕೈಕಾಲುಗಳನ್ನ ಮುಚ್ಚುವ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದ ಸೀರೆ ಉಡುವ ಶೈಲಿಯದು. ಅವರು ಕುಳಿತಿರುವ ಭಂಗಿ ವೃತ್ತಿಪರ ಪಾಲುದಾರರದ್ದು, ಸಹಪಾಠಿಗಳದ್ದು, ಒಟ್ಟಿಗೆ ದುಡಿದು, ಒಬ್ಬರನೊಬ್ಬರು ಅರಿತ ತಂಡದ್ದು. ಅಪರಿಮಿತ ಮೌನದ ನಡುವೆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಸಮಚಿತ್ತವಿದೆ.

ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸುಳಿವು ನೀಡುವಂತೆ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಸಾವಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾರ ಹಿಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಾವಿತ್ರಿ, ಫಾತಿಮಾ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಮೆರವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಲಿರುವ ಹಿರಿಯ ಹೆಂಗಸು ಆಕೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯ ದೇಹದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನ ಮುಚ್ಚುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಖಿಮರ್ ಹಿಜಾಬ್ ತೊಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ ಆಕೆ. ಫುಲೆ ದಂಪತಿಗಳು ಉಸ್ಮಾನ್ ಶೇಖ್ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ತೆಗೆದ ಚಿತ್ರವಿರಬಹುದು ಇದು. ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಮಾಡಿದ, ವೃತ್ತಿಪರ ಶಿಕ್ಷಕರ ಜೊತೆಗೆ ನಿಂತು ಫೋಟೋ ತೆಗೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉತ್ಸುಕಳಾದ ಆ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯ ಹೆಂಗಸು ಇವಳಿರಬಹುದು. ಬಹುಶಃ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಫುಲೆ ಅವರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಲು ಎಲ್ಲ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ಉಸ್ಮಾನ್ ಕುಟುಂಬದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯೆ ಇವಳಿರಬಹುದೆಂದು ನಾವು ಊಹಿಸಬಹುದು ಕೂಡ.

ಸಾವಿತ್ರಿ ಮತ್ತು ಫಾತಿಮಾರ ಪಾದದ ಬಳಿ ಪುಟ್ಟ ಹುಡುಗಿಯರು ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಡಕ್ಕೆ ಕುಳಿತ ಹಣೆಬೊಟ್ಟಿಟ್ಟಿರುವ ಹುಡುಗಿ ಹಿಂದೂ ಹಿನ್ನಲೆಯವಳಿರಬೇಕು. ಬಲಕ್ಕೆ ಕುಳಿತವಳು ಮಕ್ಕಳ ಖಿಮರ್ ಹಿಜಾಬ್ ಧರಿಸಿದ ಮುಸ್ಲಿಂ. ಚಿತ್ರದ ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶವನ್ನ ಈ ಮಕ್ಕಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾರೆ- ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ವರ್ಗ, ವಯಸ್ಸು, ಸಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳನ್ನ ಮೀರಿದ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಹಾಗು ಸಹಮತ.

ಚಿತ್ರ ಫಾತಿಮಾಳನ್ನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿಯೊಡನಿದ್ದ ಅವಳ ಆಪ್ತ ಗೆಳತನವನ್ನ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಹತ್ತಿರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ನಮ್ಮ ಸಲಾಂ.

ಮೂಲ: ರೊಸಲಿಂಡಾ ಓ ಹ್ಯಾನ್ ಲೋನ್
(ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿ. ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.)
ಅನುವಾದ – ಹರೀಶ್ ಗಂಗಾಧರ್