ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿ: ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ–ರೈತರ ಬದುಕಿನ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ

“..ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿ ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ನಿಜವಾದ ರೈತರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳ ಬದುಕು ಹಾಗೂ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡುವುದು?..” ಬರಹಗಾರ ಸಿದ್ದೀಕ್ ಶೃಂಗೇರಿ ಅವರ ಬರಹದಲ್ಲಿ

ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜೀವನಾಡಿ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ಬದುಕಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ. ಕಾಡು, ಬೆಟ್ಟ, ಜಲಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಹಸಿರು ಇಲ್ಲಿನ ಜನಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗ. ಮಲೆನಾಡಿನ ಬದುಕನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿನ ಅರಣ್ಯವನ್ನೂ, ಕೃಷಿಯನ್ನೂ, ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ಜೀವನವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೋಡಬೇಕು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದು ಮತ್ತೆ ಚರ್ಚೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶ (ESA) ಕುರಿತ ಕರಡು ಅಧಿಸೂಚನೆ.

2026ರ ಜುಲೈ 27ರಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಹೊರಡಿಸಿದ ಏಳನೇ ಕರಡು ಅಧಿಸೂಚನೆಯ ನಂತರ ಮಲೆನಾಡಿನ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 22ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಮಂಡಲವೂ ಏಕಮತದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಕರಡನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಲುವು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಈಗ ಎದುರಾಗಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸರಳವಾದದ್ದೇ ಆದರೂ, ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟು ಸರಳವಲ್ಲ: ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿ ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿರುವ ನಿಜವಾದ ರೈತರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳ ಬದುಕು ಹಾಗೂ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡುವುದು?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದು ಹುಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಕುರಿತು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

2011ರಲ್ಲಿ ಮಾಧವ ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ಸಮಿತಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು. ಈ ಶಿಫಾರಸುಗಳಿಗೆ ಹಲವು ವಲಯಗಳಿಂದ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ನಂತರ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಡಾ. ಕೆ. ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿತು. 2013ರಲ್ಲಿ ಸಮಿತಿ ತನ್ನ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು.

ಗಾಡ್ಗಿಲ್ ವರದಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿಯ ಹಲವು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವಂತಿದೆ. ಆದರೆ ವರದಿ ಬಂದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಒಮ್ಮತ ಮೂಡಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೇ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಬದುಕಿನ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನದ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಮಲೆನಾಡಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪವೇ ವಿಭಿನ್ನ. ಒಂದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ, ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳು, ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ, ಮನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅರಣ್ಯ ಮುಗಿದು ಕೃಷಿ ಆರಂಭವಾಗುವ ಗಡಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಎಂಬುದೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗಾಗಿ ESA ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗದಿದ್ದರೆ ಮನೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ಕುಟುಂಬದ ಆಸ್ತಿ ಹಂಚಿಕೆ, ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕ ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 21ರಂದು ಶೃಂಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬಂದ್ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಈ ಆತಂಕದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಅಂಗಡಿ-ಮುಂಗಟ್ಟುಗಳು ಮುಚ್ಚಿ, ಸ್ಥಳೀಯರು ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಿ ತಮ್ಮ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಕುರಿತು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಆತಂಕವನ್ನು ಪರಿಸರ ವಿರೋಧಿ ಮನೋಭಾವವೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಮಲೆನಾಡಿನ ಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲು ಅವರ ನೆಲದ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ—ಮಲೆನಾಡಿನ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಕೇವಲ ಉಪಗ್ರಹ ನಕ್ಷೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?
ಮಲೆನಾಡಿನಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ನಕ್ಷೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಾದರೂ, ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನೆಲಮಟ್ಟದ ಪರಿಶೀಲನೆಯೂ ಇರಬೇಕು. ಯಾವುದು ನಿಜವಾದ ಅರಣ್ಯ, ಯಾವುದು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೃಷಿ ಅಥವಾ ತೋಟಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭೂಮಿ, ಯಾವುದು ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬುದನ್ನು ಸರ್ವೆ ನಂಬರ್, ಭೂದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಇಂತಹ ಪಾರದರ್ಶಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇದ್ದರೆ ಒಂದೆಡೆ ನಿಜವಾದ ರೈತರ ಆತಂಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು; ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಗೊಂದಲಗಳಿಗೂ ತೆರೆ ಬೀಳಬಹುದು.
ಆದರೆ ಮಲೆನಾಡಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಕೇವಲ ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಗ್ರಾಮೀಣ ವಲಸೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗಂಭೀರ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.

ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಯುವಕರು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೃಷಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಯುವಕರ ಕೊರತೆ, ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿವೆ.
ಮಲೆನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳಿವೆ, ತೋಟಗಳಿವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಯುವಕರು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಮೂಡಿದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ವಲಸೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಮಲೆನಾಡನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಜನರು ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಬದುಕಬಹುದಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ ರೈತರ ಆತಂಕದ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ವಾಸ್ತವವನ್ನೂ ಮರೆಯಬಾರದು—ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿ.
‘ರೈತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಡಿದು ತೋಟ ಅಥವಾ ಗದ್ದೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೃಷಿ ಅಥವಾ ತೋಟಗಾರಿಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಒತ್ತುವರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭೂಬಳಕೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ತಡೆಯಬೇಕು.
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವುಗೊಳಿಸುವ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ರೈತರು ತೊಂದರೆಗೆ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸಬೇಕು. ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಸರ್ವೆ ನಂಬರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವರ್ಗೀಕರಣ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಗತ್ಯ.

ನಿಜವಾದ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುವುದು ಎರಡಕ್ಕೂ ಅನ್ಯಾಯ. ಪರಿಸರವಾದಿಗಳೂ, ಮಲೆನಾಡಿನವರೂ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹವಾನಿಯಂತ್ರಿತ ಕೊಠಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮಲೆನಾಡಿನವರು ಪರಿಸರವನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಪರಿಸರವಾದಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು. ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕೇವಲ ಭಾಷಣ, ಲೇಖನ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣದ ಚರ್ಚೆಯಾಗದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜೀವನಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಬೇಕು.
ಅದೇ ರೀತಿ ಮಲೆನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವವರೂ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರೈತರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಡಿದು ತೋಟ ಅಥವಾ ಗದ್ದೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಸಮರ್ಥನೀಯವಲ್ಲ.
ಪರಿಸರದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮಲೆನಾಡಿನ ರೈತರನ್ನೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದೂ ತಪ್ಪು; ರೈತರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ನಾಶವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದೂ ತಪ್ಪು. ತಪ್ಪು ಎಲ್ಲಿಂದ ನಡೆದರೂ ಅದನ್ನು ತಪ್ಪೆಂದು ಹೇಳುವ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಇರಬೇಕು.

ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನ
ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಲಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಅರಣ್ಯ ನಾಶ, ಅಕ್ರಮ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಕಲ್ಲುಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಪಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮುಂದುವರಿದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಮಲೆನಾಡಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬೀಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನೂ ಅನುಮಾನದಿಂದ ನೋಡುವುದೂ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ.

ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಅಗತ್ಯ, ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.
ಅಂದರೆ, ಪರಿಹಾರವು ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು’ ಅಥವಾ ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು’ ಎಂಬ ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಆರೋಪ-ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪಕ್ಕಿಂತ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಹಾರದತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಬೇಕು.

• ESA ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೆಲಮಟ್ಟದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.
• ಅರಣ್ಯ, ಕೃಷಿ, ತೋಟ ಮತ್ತು ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
• ಸರ್ವೆ ನಂಬರ್ ಆಧಾರಿತ ಪಾರದರ್ಶಕ ನಕ್ಷೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.
• ನಿಜವಾದ ರೈತರ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಅನಗತ್ಯ ತೊಂದರೆ ಆಗದಂತೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.
• ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ತಡೆಯಬೇಕು.
• ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು, ರೈತರು, ತಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ನಡುವೆ ನಿರಂತರ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಬೇಕು.

ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಧಿಸೂಚನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಮಲೆನಾಡಿನ ಜನರ ಬದುಕು, ಭೂಮಿಯ ಹಕ್ಕು, ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಲಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರ.
ಮಲೆನಾಡಿನ ಜನರ ಆತಂಕವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಕಡೆಗಣಿಸಬಾರದು. ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿಗೆ ಕಡಿವಾಣ ಇರಬೇಕು; ನಿಜವಾದ ರೈತರ ಬದುಕಿಗೆ ಭದ್ರತೆ ಇರಬೇಕು.

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಈ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಆರೋಪಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಪರಸ್ಪರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನೋಭಾವ ಬೇಕಾಗಿದೆ. ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಲೇಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಬದಲಾವಣೆ ಮಲೆನಾಡಿನ ಜನರ ಬದುಕನ್ನೂ, ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಉಳಿಸುವಂತಿರಬೇಕು.