ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ನಟಸಾಮ್ರಾಟ್: ಫ್ಯಾಸಿಸಂ ಎದುರಿಸಿ, ಕಲೆಯನ್ನೇ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿಸಿದ ‘ಮಾನವೀಯ’ ಬಂಡಾಯಗಾರ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕ‌ರ್!

“..ಇದು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ನಟನ ಸಾವಲ್ಲ; ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕೋಮುವಾದಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅದನ್ನು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾನ್ ಕಲಾಬಂಡಾಯಗಾರನೊಬ್ಬನ ವಿದಾಯ..” ಚಿಂತಕರಾದ ವಿಆರ್ ಕಾರ್ಪೆಂಟರ್ ಅವರ ಬರಹದಲ್ಲಿ

ಬೆಳ್ಳಿಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ನಾಯಕನಾದವನು ನಿಜಜೀವನದಲ್ಲೂ ನಾಯಕನಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮವೇನಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಮುಂದಿನ ಆಕ್ಷನ್ ಕಟ್‌ನಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಬೀದಿಯ ಬದುಕಿನವರೆಗೂ ಒಂದೇ ತೂಕದ, ಒಂದೇ ನಿಲುವಿನ, ಖಚಿತವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಅಪರೂಪದ ಚೇತನ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್, ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ‘ನಟಸಾಮ್ರಾಟ್’ ಖ್ಯಾತಿಯ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕ‌ರ್ ತಮ್ಮ ೭೫ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನಗಲಿದ್ದಾರೆ.

ಇದು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ನಟನ ಸಾವಲ್ಲ; ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕೋಮುವಾದಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಅದನ್ನು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದ ಮಹಾನ್ ಕಲಾಬಂಡಾಯಗಾರನೊಬ್ಬನ ವಿದಾಯ. ಎಲ್ಲ ಬಣ, ಬಣ್ಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಬಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಸಾರಿದ ನಾನಾ, ಈ ಶತಮಾನ ಕಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಮಾದರಿ ನಟ.

ರಂಗಭೂಮಿಯ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಳಗಿದ ಸಿಂಹ
ನಾನಾ ಪಾಟೇಕ‌ರ್ ಅವರ ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ಢಾಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಂಕಿ ಅವರಿಗೆ ಒಲಿದದ್ದು ರಂಗಭೂಮಿಯಿಂದ. ಮುಂಬೈನ ಜೆ.ಜೆ. ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದ ನಾನಾ, ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಆರ್ಟಿಸ್ಟ್ ಆಗಿ, ಮುಂಬೈ ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಅಪರಾಧಿಗಳ ರೇಖಾಚಿತ್ರ ಬರೆದುಕೊಡುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗಳ ವಾತಾವರಣ, ಅಪರಾಧಿಗಳ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡಿದ್ದೇ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬಿತು.

ತಮ್ಮ ೧೩ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಲು ಶುರುಮಾಡಿದ ನಾನಾ, ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ ದಿಗ್ಗಜರ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವರು. ವಿಜಯಾ ಮೆಹಾ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದ ‘ಹಮೀದಾಬಾಯಿಚಿ ಕೋಠಿ’ (Hamidabaichi Kothi) ಯಂತಹ ಮರಾಠಿ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತೋರಿದ ನಟನಾ ಕೌಶಲ್ಯ ಅವರನ್ನು ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಕೈಬೀಸಿ ಕರೆಯಿತು. ನಾಟಕಗಳಿಂದಲೇ ಕಲಿತ ಶಿಸ್ತು, ಧ್ವನಿಯ ಏರಿಳಿತಗಳು, ಸಂಭಾಷಣೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಶೈಲಿ, ಮತ್ತು ಪಾತ್ರದೊಳಗೆ ಪರಕಾಯ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ವಿದ್ಯೆ ನಾನಾ ಅವರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಟನನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು.

ಬೆಳ್ಳಿಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಜರಾಮರವಾದ ಆ ‘ಖಡಕ್’ ಪಾತ್ರಗಳು
ಯಾವ ಪಾತ್ರವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟರೂ ಅದರ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್, ಭೂಗತ ಲೋಕದ ಕಥೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿದವರು. ಅರ್ಧ ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಅವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

• ನಟಸಾಮ್ರಾಟ್ (೨೦೧೬ – ಪಾತ್ರ: ಗಣಪತ್ ರಾವ್ ಬೆಲ್ವಾಲ್ಕರ್): ಇದೊಂದು ಮರಾಠಿ ಚಿತ್ರವಾದರೂ, ನಾನಾ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ರಂಗಭೂಮಿಯ ನಿವೃತ್ತ ನಟನೊಬ್ಬನ ಜೀವನ, ಆತ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದಾಗ ಅನುಭವಿಸುವ ವೇದನೆ, ಆಕ್ರೋಶ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತೆರೆಯ ಮೇಲೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಜೀವಿಸಿದ ಚಿತ್ರವಿದು. ಶೇಕ್ಸ್‌ ಪಿಯರ್‌ನ ಟ್ರಾಜಿಡಿ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಈ ಚಿತ್ರ ಅವರ ನಟನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕಿರೀಟ.
• ಕ್ರಾಂತಿವೀ‌ರ್ (೧೯೯೪ – ಪಾತ್ರ: ಪ್ರತಾಪ್ ನಾರಾಯಣ್ ತಿಲಕ್): ಸಮಾಜದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಕೋಮುವಾದವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ನಾಯಕನ ಪಾತ್ರ. ಕೋಮುವಾದದ ವಿರುದ್ಧ ಗಲ್ಲಿಯ ಜನರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಅವರ ಕೈ ಕುಯ್ದು, ‘ಇದು ಹಿಂದೂ ರಕ್ತ, ಇದು ಮುಸ್ಲಿಂ ರಕ್ತ… ಹೇಳಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಹಿಂದೂ, ಯಾವುದು ಮುಸ್ಲಿಂ?” ಎಂದು ಕೇಳುವ ಆ ಐಕಾನಿಕ್ ದೃಶ್ಯ ಇಂದಿಗೂ ರೋಮಾಂಚನ ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಫ್ಯಾಸಿಸಂ ಎದುರಿಸುವ ಅವರ ನಿಜವಾದ ನಿಲುವು ಈ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.
• ಪರಿಂಧ (೧೯೮೯ – ಪಾತ್ರ: ಅಣ್ಣಾ ಸೇರ್): ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರಾಳತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ಬೆಂಕಿಗೆ ಹೆದರುವ, ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಸೈಕೋಪಾಥಿಕ್ ಡಾನ್ ‘ಅಣ್ಣಾ ಸೇರ್’ ಆಗಿ ನಾನಾ ಅವರ ನಟನೆ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಲನ್ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ.
• ಅಬ್ ತಕ್ ಛಪ್ಪನ್ (೨೦೦೪ – ಪಾತ್ರ: ಸಾಧು ಅಗಾಶ): ಸಿಸ್ಟಮ್ ಮೇಲಿನ ಸಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಪೊಲೀಸ್ ಎನ್‌ಕೌಂಟರ್ ಸ್ಪೆಷಲಿಸ್ಟ್ ಪಾತ್ರ. ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಾಗಲೂ ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ‘ಕೋಲ್ಡ್’ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಶನ್ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರತೆ ಮೈಜುಮ್ ಎನ್ನಿಸುವಂತಿತ್ತು.
• ಪ್ರಹಾ‌ರ್ (೧೯೯೧ – ಪಾತ್ರ: ಮೇಜರ್ ಚವಾಣ್): ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ತೋರಿಸಿತ್ತು. ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ಈ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿಜವಾದ ಕಮಾಂಡೋ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು! ಕಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಬದ್ಧತೆಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಉದಾಹರಣೆ ಬೇಕಿಲ್ಲ.
• ವೆಲ್‌ಕಂ (೨೦೦೭ – ಪಾತ್ರ: ಉದಯ್ ಶೆಟ್ಟಿ): ಗಂಭೀರ ಅಥವಾ ಕ್ರೂರ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತರಾಗದೆ, ತಾವೊಬ್ಬ ಅದ್ಭುತ ಹಾಸ್ಯ ನಟ ಎಂಬುದನ್ನು ‘ಉದಯ್ ಶೆಟ್ಟಿ’ ಪಾತ್ರದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಅವರ ಕಾಮಿಡಿ ಟೈಮಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಮ್ಯಾನರಿಸಂ ಇಂದಿಗೂ ಮೀಮ್‌ಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಟ್ರೆಂಡಿಂಗ್.

ಬಣ್ಣಗಳಿಗಿಂತ ‘ಮಾನವೀಯತೆ’ಯನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ನಂಬಿದ ರಿಯಲ್ ಹೀರೋ
ನಾನಾ ಪಾಟೇಕ‌ರ್ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಬಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ‘ಮಾನವೀಯತೆ’ ಎಂಬ ಬಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಕೇವಲ ‘ರೀಲ್ ಹೀರೋ’ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ; ನಟನೆಯಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಕೋಟ್ಯಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮರಳಿಸಿದ ನಿಜವಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮರಾಠವಾಡ ಮತ್ತು ವಿದರ್ಭ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲದಿಂದ ರೈತರು ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಕೇವಲ ಎಸಿ ರೂಮಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಟ್ವಿಟ್ ಮಾಡದೆ, ನೇರವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿಗಿಳಿದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ನಟ ಮಕರಂದ್ ಅನಾಸಪುರ ಅವರ ಜೊತೆಗೂಡಿ ‘ನಾಮ್ ಫೌಂಡೇಶನ್’ (NAAM Foundation) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಕೋಟ್ಯಾಂತರ ರೂಪಾಯಿ ದೇಣಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಹುತಾತ್ಮ ರೈತರ ವಿಧವೆಯರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು, ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ತೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ನೂರಾರು ರೈತ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಆಸರೆಯಾದರು. ಸ್ಟಾರ್ ನಟನಾಗಿದ್ದರೂ ಮುಂಬೈನ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ 1BHK ಫ್ಲ್ಯಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತೀರಾ ಸರಳವಾಗಿ ಬದುಕಿದ ಪರಿ ಇಂದಿನ ಯುವಜನತೆಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯ ವಿಚಾರ.

ಯುವಜನತೆಗೆ ನಾನಾ ಎಂಬ ‘ಪಾಠಶಾಲೆ’
ಇಂದಿನ ಯುವ ಪೀಳಿಗೆ ನಾನಾ ಪಾಟೇಕರ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಕೇವಲ ನಟನೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ‘ಬೆನ್ನುಮೂಳೆ’ಯನ್ನು! ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯವಾದಾಗ, ಪ್ರಭುತ್ವ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಕೋಮುವಾದ ತಲೆದೂಗಿದಾಗ ಯಾವ ಮುಲಾಜಿಗೂ ಒಳಗಾಗದೆ ದಿಟ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ಗಟ್ಸ್ ಯುವಕರಿಗೆ ಮಾದರಿ. ಕಲೆ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಗಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವ ಅಸ್ತ್ರ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದ ನಾನಾ. ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಬದುಕನ್ನೇ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸವೆಸಿದರು.

ನಾನಾ ಪಾಟೇಕ‌ರ್ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವರು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಭ್ರಷ್ಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಎದೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯಲಾಗದ ಪಾತ್ರಗಳು ಸದಾ ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕೋಮುವಾದದ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ, ಕಲೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಬೆಳಕಾಗಿ ನಿಂತ ಈ ನಟಸಾಮ್ರಾಟ್‌ನಿಗೆ ಅಂತಿಮ ನಮನಗಳು.