ವಿಶ್ವದ ಕಲುಷಿತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವೇ ಕಿಂಗ್! ದೇಶಗಳ ರ‍್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲೂ ಆರನೇ ಸ್ಥಾನ; ಹಳ್ಳ ಹಿಡಿದ ‘ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್’

ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತದ ಕನಸು, ಸ್ವಚ್ಛ ನಗರಗಳ ಘೋಷಣೆ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಭರವಸೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಕಳಂಕ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ದೇಶಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯ ರ‍್ಯಾಂಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲೂ ಭಾರತ ಆರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ “ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್” ಯೋಜನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.

ವಿಶ್ವದ ಕಲುಷಿತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ
ಸ್ವಿಸ್ ಮೂಲದ IQAir ಸಂಸ್ಥೆಯ 2025ರ ವಿಶ್ವ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಲೋನಿ ನಗರವು ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ PM2.5 ಪ್ರಮಾಣ 112.5 ಮೈಕ್ರೋಗ್ರಾಂಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ ನಗರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೇಘಾಲಯದ ಬೈರ್ನಿಹಾಟ್ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ದೆಹಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಗಾಜಿಯಾಬಾದ್ ಏಳನೇ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಉಲಾ ನಗರ ಹತ್ತನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ 25 ನಗರಗಳು ಭಾರತ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಚೀನಾದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಪೈಕಿ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 100 ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ 66 ನಗರಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿವೆ.

ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲೂ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆರನೇ ಸ್ಥಾನ
ನಗರಗಳ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಶಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲೂ ಭಾರತದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಮಾಧಾನಕರವಾಗಿಲ್ಲ. IQAirನ 2025ರ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ PM2.5 ಪ್ರಮಾಣ ಪ್ರತಿ ಘನ ಮೀಟರ್‌ಗೆ 48.9 ಮೈಕ್ರೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿರುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಿತಿಯಾದ 5 ಮೈಕ್ರೋಗ್ರಾಂಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ತಜಕಿಸ್ತಾನ, ಚಾಡ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಗೋ ನಂತರ ಭಾರತ ಆರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲುಷಿತ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂಬ ಕುಖ್ಯಾತಿಗೂ ದೆಹಲಿ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ ಎಲ್ಲಿದೆ?
2014ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2ರಂದು ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ ದೇಶದ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿತ್ತು. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಶೌಚಮುಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮನೆಮನೆಗೆ ಕಸ ಸಂಗ್ರಹ, ತ್ಯಾಜ್ಯದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಂಗಡಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಗುರಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಮುಂದುವರಿದ ಹಂತವಾಗಿ 2021ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1ರಂದು ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ ನಗರ 2.0 ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ನಗರಗಳನ್ನು ಕಸಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು, ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ವಿಂಗಡಿಸುವುದು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ಕಸದ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳಾಗಿವೆ.

ಕೇಂದ್ರ ವಸತಿ ಮತ್ತು ನಗರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯವು 2026ರ ಜನವರಿ 29ರಂದು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೀಡಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 63.83 ಲಕ್ಷ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ 6.36 ಲಕ್ಷ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಘನತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ನಗರಗಳ ಕಸಮುಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ ಕೇವಲ ಶೌಚಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲ. ಕಸ ಸಂಗ್ರಹ, ವಿಂಗಡಣೆ, ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಲೇವಾರಿಯೂ ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಗರಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕಸದ ಬೆಟ್ಟಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದು, ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಸುಡುವುದು, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಎಸೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಲೇವಾರಿಯ ಕೊರತೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಆತ್ಮಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಚ್ಛತೆಗೂ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೂ ನೇರ ಸಂಬಂಧ
ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಕಸವನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಸುಡುವುದರಿಂದ ವಿಷಕಾರಿ ಹೊಗೆ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕ ಕಣಗಳು ವಾತಾವರಣ ಸೇರುತ್ತವೆ. ತ್ಯಾಜ್ಯದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕೊರತೆ, ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ಧೂಳು, ವಾಹನಗಳ ಹೊಗೆ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆದರೆ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯೊಂದೇ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ವಾಹನಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, ರಸ್ತೆ ಧೂಳು, ಕೃಷಿ ಅವಶೇಷಗಳ ದಹನ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ ಜೊತೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಚ್ಛ ವಾಯು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.

ಘೋಷಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಫಲಿತಾಂಶ ಮುಖ್ಯ
ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ ಮೂಲಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಕುರಿತು ಜನಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿರುವುದು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದ ಸಂಗತಿ. ಆದರೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ಶೌಚಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸ್ವಚ್ಛತಾ ದಿನಾಚರಣೆ, ಜಾಹೀರಾತು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛ ನಗರಗಳ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜನರು ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಸದ ರಾಶಿಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಕಲುಷಿತವಾಗದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಉಸಿರಾಡುವ ಗಾಳಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದೂ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತದ ನೈಜ ಮಾನದಂಡಗಳಾಗಬೇಕು.

ವಿಶ್ವದ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗುವ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತನ್ನ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಪರಿಸರ ಒದಗಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಇದೆ. ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣ ಮೀಸಲಿಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವುಗಳ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಜನರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವಿಶ್ವದ ಕಲುಷಿತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರುವುದು ಕೇವಲ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗಂಭೀರ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ.

‘ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ’ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆ ದೇಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯನ್ನೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಸ್ತೆಯನ್ನೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಗರವನ್ನೂ ತಲುಪಬೇಕಾದರೆ ಜನರು ಕಸಮುಕ್ತ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಶುದ್ಧ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಉಸಿರಾಡುವಂತೆಯೂ ಆಗಬೇಕು. ಜಾಹೀರಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಕಾಣಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದು ಮುಖ್ಯ.