ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನೀತಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮರುಪರಿಶೀಲನೆಯ ಅಸ್ತು: ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಳೆಯ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೇಕೆ ಶಿಕ್ಷೆ?

ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸ್ಫೋಟದ ಆತಂಕವಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನೀತಿಯ ಕಾನೂನುಗಳು ಈಗ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿವೆಯೇ? ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವೇ? ಇಂತಹ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತಂದಿದೆ.

ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಂತೆ ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳ ತಾತ್ವಿಕ ಆಧಾರವೇ ಬದಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರುವ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಈ ಹಿಂದೆ ಇಂತಹ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ 2003ರ ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪೀಠದ ಮರುಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದೆ.

ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವುದು ಎಷ್ಟು ಸರಿ ಎಂಬ ಚರ್ಚೆಗೆ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ನೀಡಿದೆ.

2003ರಿಂದ 2026ರವರೆಗೆ ಬದಲಾದ ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಚಿತ್ರಣ

2003ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ್ದ ಜಾವೇದ್ ವರ್ಸಸ್ ಹರಿಯಾಣ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಕರಣದ ತೀರ್ಪು ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನೀತಿಯ ಪರವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಕಾನೂನು ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು.

ಹರಿಯಾಣ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಕಾಯ್ದೆ, 1994ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಂತ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು ಪಂಚಾಯತ್ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಂದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ಮಾನ್ಯವೆಂದು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿತ್ತು.

ಆದರೆ ಎರಡು ದಶಕಗಳ ನಂತರ ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿದೆ.

ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಗಮನಿಸಿರುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 2003ರಲ್ಲಿ 3ರಷ್ಟಿದ್ದ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಫಲವತ್ತತೆ ದರ (Total Fertility Rate – TFR) ಈಗ 1.9ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಒಂದು ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ 2.1ರ ಬದಲಿ ಫಲವತ್ತತೆ ದರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಇದು ಕಡಿಮೆ.

ಅಂದರೆ, ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಾಸ್ತವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ನಿಲುವು.

ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಎತ್ತಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಂತೆ ತಡೆಯುವುದು, ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸದ ನಿರ್ಬಂಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದೆ.

ಇದರಿಂದ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಂದು ಮಗುವಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬೇಕೇ ಎಂಬ ಅಸಮಂಜಸ ಆಯ್ಕೆಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಡಬಹುದು.

ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ದೊರೆಯುವ ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೂ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮಾಜಿ ಸರಪಂಚ್ ಪ್ರಕರಣವೇನು?

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಾಕೋಡ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ನ ಮಾಜಿ ಸರಪಂಚ್ ಮಂಗಳಾ ಭೀಮರಾವ್ ಅವರಿಗೆ ಮೂರನೇ ಮಗು ಜನಿಸಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 14(1)(j-1) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅನರ್ಹತೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಅವರು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ್ದರು. ಬಾಂಬೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ 2025ರ ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಂದು ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿತ್ತು. ಬಳಿಕ ಪ್ರಕರಣ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ತಲುಪಿತ್ತು.

ಈಗ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅವರ ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿದ್ದು, ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನೀತಿಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಿಂಧುತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಿಂದಿನ ಜಾವೇದ್ ತೀರ್ಪನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪೀಠದ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದೆ.

ಯಾವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನಿರ್ಬಂಧವಿದೆ?

ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ರಾಜ್ಯವಾರು ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳು ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನೀತಿಯನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿವೆ. ಹದಿನೈದು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ನೀತಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

ಇನ್ನೂ ಈ ನಿರ್ಬಂಧವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿರುವ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂ, ಗೋವಾ, ಗುಜರಾತ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಖಂಡ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹಕ್ಕಿಗೆ ಜನನ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವೇ ಅರ್ಹತೆಯ ಮಾನದಂಡವಾಗಬೇಕೇ?

ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಅವರ ಆಡಳಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯ ಅನುಭವ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕೇ ಎಂಬ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಈ ಪ್ರಕರಣ ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ.

ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೂ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮರುಪರಿಶೀಲನೆ ಅಗತ್ಯ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನೀಯವೆನಿಸಿದ ನೀತಿ, ಬದಲಾಗಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯದ ಸಾಧನವಾಗಬಹುದು.

ಆದರೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಎರಡು ಮಕ್ಕಳ ನೀತಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ರದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಬಾರದು. ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಪೀಠಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿರುವುದು ಮರುಪರಿಶೀಲನೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತೀರ್ಮಾನ ಇನ್ನೂ ಬರಬೇಕಿದೆ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗುವ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವೇ, ಅಥವಾ ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮುಂದಿನ ತೀರ್ಪು ಮಹತ್ವದ ಉತ್ತರ ನೀಡಬಹುದು.