ಆ್ಯಪ್‌ಗಳ ಕಪಿಮುಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬದುಕು: ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಡುವೆ ಅತಂತ್ರವಾದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು

ಒಂದೆಡೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಭರ್ಜರಿ ಪ್ರಚಾರ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್ ಆ್ಯಪ್‌ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬದುಕಿನ ಅತಂತ್ರ ಸ್ಥಿತಿ. ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಿಸಿ ಯುವಜನತೆಯನ್ನು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳು, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಯಾವಾಗ ದುಡಿಯಬೇಕು, ಯಾವಾಗ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಾವೇ ತೀರ್ಮಾನಿಸುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಸುಡುವ ಬಿಸಿಲು, ಭಾರಿ ಮಳೆಯ ನಡುವೆಯೂ ದುಡಿಯಲೇಬೇಕಾದ ಒತ್ತಡ ಒಂದೆಡೆಯಾದರೆ, ಬುಕಿಂಗ್ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ದಂಡ ಅಥವಾ ಆ್ಯಪ್ ಖಾತೆಯನ್ನೇ ಅಮಾನತು ಮಾಡುವ ಬೆದರಿಕೆ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಹಿಂಡಿಹಿಪ್ಪೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ, ಆ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ದುಡಿಮೆಗಾರರಿಗೆ ಗೌರವಯುತ ವೇತನ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ತಜ್ಞರು ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೂತನ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಹಿತೆಗಳಲ್ಲಿ (Labour Codes) ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ರಕ್ಷಣೆಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಇವರ ಸಂಕಷ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಸಂಹಿತೆ-2020ರಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಕೆಲಸದ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಭದ್ರತಾ ಸಂಹಿತೆಯಡಿ ಇವರನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೌಕರರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಿಗದಿತ ಕೆಲಸದ ಸಮಯ, ಓವರ್‌ಟೈಮ್ ಭತ್ಯೆ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಹಾಗೂ ಶೌಚಾಲಯದಂತಹ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು ಇವರಿಗಿಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ.

‘ಜನಪಹಲ್’ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ 1,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿದಾಗ ಆಘಾತಕಾರಿ ಅಂಶಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿವೆ:

• ಶೇಕಡಾ 57ರಷ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರು ವಾರಕ್ಕೆ 49 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
• ಶೇಕಡಾ 23ರಷ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರು ವಾರಕ್ಕೆ 70 ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಸಮಯ ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
• ‘ಹೀಟ್‌ವಾಚ್’ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬೇಸಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಮಹಿಳಾ ಗಿಗ್ ನೌಕರರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 71ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ವಾರದ ಏಳೂ ದಿನಗಳೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
• ಇವರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 65ರಷ್ಟು ಮಂದಿಗೆ ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಬಾರಿ ಅಲ್ಪ ವಿರಾಮ ಸಿಕ್ಕರೆ, ಹಲವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ವಿಪರೀತ ಬಿಸಿಗಾಳಿಯಿಂದ (Heatwaves) ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (NDMA) ಹಲವು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು. ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆಯು ಆರೆಂಜ್ ಅಥವಾ ರೆಡ್ ಅಲರ್ಟ್ ಘೋಷಿಸಿದ ವೇಳೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ದಂಡವಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸದಿಂದ ಬಿಡುವು ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿತ್ತು.

ಆದರೆ, ಇವು ಕಡ್ಡಾಯ ನಿಯಮಗಳಾಗದ ಕಾರಣ ಆ್ಯಪ್ ಆಧಾರಿತ ಕಂಪನಿಗಳು ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಹೆದರಿ ಕೆಲಸ ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಅಂದಿನ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇದೆ.

ತೆಲಂಗಾಣ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳು ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಮಂಡಳಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ಜಾರಿ ಇನ್ನೂ ಮರೀಚಿಕೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.

ಇವರನ್ನು ನೌಕರರ ರಾಜ್ಯ ವಿಮಾ (ESI) ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ತರುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಇನ್ನೂ ಕರಡು ಹಂತದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಕಳೆದ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯು (ILO) ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕುರಿತ ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ ಭಾರತ ಮತದಾನದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದಿರುವುದು ಕಾರ್ಮಿಕ ವಲಯದ ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.